Cha đẻ của cà phê là ai mà cả thế giới đều nhắc tên?

Một lần ngồi ở quán, tôi nghe bạn bên cạnh hỏi rất tỉnh: “Ủa, vậy cha đẻ của cà phê là ai?” Câu hỏi nghe đơn giản, nhưng càng tìm hiểu càng thấy lịch sử cà phê không đi theo một đường thẳng. Trước khi thành ly cà phê mình uống mỗi ngày, nó đã đi qua nhiều vùng đất, nhiều cộng đồng và rất nhiều lớp câu chuyện.

Vì sao câu hỏi “cha đẻ của cà phê” lại không có một đáp án duy nhất?

Nếu gọi “cha đẻ” theo nghĩa một cá nhân duy nhất, câu trả lời thẳng thừng là: không có ai được chứng minh chắc chắn. Cà phê đi từ cây hoang dã, sang truyền thuyết, rồi mới thành thức uống và hàng hóa. Britannica viết rất rõ: “The discovery and spread of coffee as a stimulating beverage mark an important chapter in agricultural and cultural history,” nhưng ngay sau đó cũng nhấn mạnh lịch sử nguồn gốc và thuần hóa của nó vẫn chưa thật rõ ràng. Britannica

Điểm hay của câu hỏi này là nó có ít nhất ba lớp đáp án. Một lớp là Kaldi — nhân vật huyền thoại. Một lớp là Ethiopia — nơi cây Coffea arabica có nguồn gốc sinh học. Lớp còn lại là Yemen và thế giới Hồi giáo cổ — nơi cà phê được biến thành đồ uống, thành thói quen, rồi thành văn hóa.

Nhìn như vậy sẽ hợp lý hơn là cố tìm một cái tên duy nhất. Cà phê không phải câu chuyện của riêng người “phát hiện” ra nó, mà còn là câu chuyện của nơi nó mọc lên, của những người biết cách dùng nó, và của các cộng đồng đã đưa nó đi khắp thế giới.

Kaldi và đàn dê nhảy múa: truyền thuyết nổi tiếng nhất bắt đầu từ đâu?

Kaldi là cái tên được nhắc nhiều nhất khi người ta hỏi về “cha đẻ của cà phê”. Theo truyền thuyết, anh là một người chăn dê ở vùng cao nguyên Ethiopia; đàn dê ăn quả cà phê rồi trở nên lanh lợi, không chịu ngủ. Britannica ghi lại câu chuyện này như một trong nhiều truyền thuyết, và còn nói mốc “khoảng năm 850” chỉ nên hiểu là phần kể dân gian, không phải dữ kiện lịch sử chắc nịch. Britannica

Điều làm Kaldi sống dai trong trí nhớ tập thể không phải vì sử sách xác minh được anh, mà vì câu chuyện quá đẹp. Nó có đủ những yếu tố ai cũng dễ nhớ: một phát hiện tình cờ, một đàn dê làm chứng, và một khoảnh khắc đầy tò mò. NCA cũng nói thẳng rằng lịch sử cà phê “is a bit of a delicious mystery” và không có tài liệu chính thức xác nhận ai là người đầu tiên phát hiện cà phê. NCA

Vì thế, Kaldi nên được hiểu như một cánh cửa bước vào câu chuyện cà phê hơn là một nhân vật lịch sử đã được xác minh. Truyền thuyết này giúp người ta nhớ đến nguồn gốc xa xưa của cà phê, nhưng nếu dừng ở đó thì rất dễ lẫn giữa chuyện kể dân gian và lịch sử thật.

Hình minh họa gợi lại câu chuyện truyền thuyết quanh hạt cà phê.

Ethiopia mới là nơi cà phê được sinh ra thật sự?

Nếu hỏi về nguồn gốc sinh học, Ethiopia mới là cái tên cần đặt lên đầu. Britannica cho biết các loài cà phê hoang dã được cho là bản địa của vùng cao nguyên Ethiopia, đặc biệt quanh khu Kefa/Kaffa. Từ đây, Coffea arabica mới trở thành nền tảng cho phần lớn cà phê chất lượng cao mà ta uống hôm nay. Britannica

Cần tách rõ hai khái niệm: nơi cây cà phê sinh ra và nơi cà phê trở thành thức uống. Ethiopia là nơi sinh học, còn việc con người nghĩ ra cách thu hái, xử lý và uống lại là một bước khác. NCA cũng nhấn mạnh rằng “the coffee in your cup starts on a tree,” tức trước khi thành ly espresso hay pour-over, nó chỉ là quả trên cây. NCA

Tôi nghĩ đây là chỗ nhiều người hay nhầm nhất. Ta thường muốn mọi thứ phải có một người phát minh rõ ràng, một thời điểm rõ ràng. Nhưng lịch sử nông nghiệp hiếm khi như vậy. Cây cà phê được con người biết đến, sử dụng và dần thuần hóa qua nhiều thế hệ, chứ không xuất hiện trong một khoảnh khắc duy nhất.

Khung cảnh gợi nhớ cà phê như một sản vật của vùng núi và rừng nguyên sinh.

Từ hạt cà phê hoang dã đến thức uống lan khắp thế giới như thế nào?

Phần quyết định nằm ở Yemen. Britannica và NCA đều đồng ý rằng cà phê được đưa qua Biển Đỏ sang miền nam Ả Rập, rồi được trồng có chủ đích ở Yemen vào khoảng thế kỷ 15. Từ đó, cà phê bước từ dạng quả/hạt địa phương sang một thức uống có thể mang đi, phục vụ, buôn bán, và tranh luận về tôn giáo. Britannica NCA

Đây là lúc cà phê thôi không còn là chuyện của một vùng núi Ethiopia nữa. Nó đi theo các tuyến thương mại Hồi giáo, đến Mecca, Cairo, Damascus, Istanbul; rồi sang châu Âu qua các cảng Địa Trung Hải. Britannica ghi nhận cà phê đến Venice vào thế kỷ 16 và lan rộng ở châu Âu trong thế kỷ 17, kéo theo sự xuất hiện của các coffeehouse như một kiểu “không gian gặp gỡ” mới. Britannica

Từ đây có thể thấy một điều rất rõ: cà phê nổi tiếng không chỉ nhờ bản thân hạt cà phê, mà còn nhờ những con đường buôn bán, những cuộc hành hương, những quán cà phê và những cộng đồng đã tiếp nhận nó. Chính các mạng lưới đó đã biến cà phê từ sản vật địa phương thành một mặt hàng toàn cầu.

Bản đồ nhắc rằng cà phê đi xa hơn rất nhiều so với nơi nó mọc lên.

Ai là người đầu tiên biến cà phê thành văn hóa uống hàng ngày?

Nếu nói về văn hóa uống, vai trò của người Ả Rập và cộng đồng Hồi giáo thời trung đại là cực lớn. Britannica mô tả các coffeehouse ở Mecca và Constantinople như nơi người ta gặp nhau, trò chuyện, chơi cờ, nghe nhạc, bàn tin tức — gần giống một “trung tâm xã hội” hơn là chỗ bán đồ uống. Cà phê lúc này không chỉ để tỉnh, mà còn để tụ tập, trao đổi và làm việc trí óc. Britannica

Nhưng sẽ không công bằng nếu gói toàn bộ công lao vào một dân tộc duy nhất. Lịch sử cà phê là lịch sử của nhiều cộng đồng cùng góp phần: người trồng ở Ethiopia và Yemen, người hành hương mang nó đi, thương nhân đưa nó qua biển, và người mở quán biến nó thành sinh hoạt thường ngày. Nói gọn thì dễ, nhưng lịch sử thật luôn nhiều lớp hơn thế.

Nếu buộc phải chọn một “cha đẻ” theo nghĩa văn hóa, tôi sẽ chọn cả một nền văn minh cà phê chứ không phải một cá nhân. Còn nếu chọn theo nghĩa biểu tượng, Kaldi là nhân vật kể chuyện dễ nhớ nhất. Còn nếu chọn theo nghĩa khoa học, Ethiopia mới là nơi cây cà phê bắt đầu hành trình của mình.

_Dụng cụ pha chế hiện đại là kết quả của hàng thế kỷ tích lũy thói quen uống cà phê.